योगा र न्याचुरोप्याथी बारे

प्राकृतिक चिकित्सा भनेको प्राचीन उपचार पद्धतिहरूलाई आधुनिक वैज्ञानिक अनुसन्धानसँग समाहित गर्ने प्राथमिक स्वास्थ्य उपचार विधा हो। यो रोगको रोकथाममा जोड दिने, शरीरको प्राकृतिक उपचार क्षमतालाई मान्यता दिने, र उत्कृष्ट स्वास्थ्य प्राप्तिका लागि व्यक्तिगत जिम्मेवारीलाई प्रोत्साहन गर्ने अद्वितीय सिद्धान्तहरूमा आधारित छ।

प्राकृतिक चिकित्साका मुख्य सिद्धान्तहरू:

· समग्रता (Holism)

प्राकृतिक चिकित्सा स्वास्थ्यलाई समग्र दृष्टिकोणबाट हेर्छ, जहाँ बहु कारकहरूको बीचको जटिल अन्तरक्रियालाई विचार गरिन्छ, साधारण कारण-प्रभाव सम्बन्धहरूको सट्टा।
प्राकृतिक चिकित्सा परामर्शमा व्यापक चिकित्सा इतिहास, परिवारको इतिहास, जीवनशैलीको सिंहावलोकन, सामाजिक इतिहास, र रोगीको जीवनलाई असर गर्ने वातावरणीय र बाह्य कारकहरूको मूल्यांकन समावेश हुन्छ।

· जीवनशक्ति (Vitality)

जीवनशक्ति प्राकृतिक चिकित्सा सिद्धान्तको केन्द्रबिन्दु हो, जुन प्राणशक्ति (Vitalism) को अवधारणामा आधारित छ, जसले जीवनका प्रक्रियाहरू, जस्तै मेटाबोलिज्म, वृद्धि, प्रजनन, र अनुकूलन, एउटा अद्वितीय, गैर-पदार्थात्मक शक्तिले सञ्चालन गर्छ भनी मानिन्छ।
प्राकृतिक चिकित्सकले शरीरभित्र यो जीवनशक्तिलाई बढाउने र मार्गदर्शन गर्नेमा ध्यान दिन्छन्, जसले इष्टतम कार्यक्षमता प्रवर्द्धन गर्दछ र समस्थिति कायम राख्दछ।
घटेको जीवनशक्ति रोगको मुख्य कारण मानिन्छ, किनकि यसले शरीरको फोहोर हटाउने र विषहरूको व्यवस्थापन गर्ने क्षमतालाई कमजोर बनाउँछ।

प्राकृतिक चिकित्साका छ मुख्य सिद्धान्तहरू:

· प्रकृतिको उपचार शक्ति (Vis Medicatrix Naturae)

शरीरमा आफैंलाई निको पार्ने जन्मजात क्षमता हुन्छ। प्राकृतिक चिकित्सा यस प्राकृतिक प्रक्रियालाई समर्थन गर्छ, स्वास्थ्यमा अवरोधहरू हटाएर र उपचारको लागि अनुकूल आन्तरिक र बाह्य वातावरण सिर्जना गरेर।

· कारणहरूको पहिचान र उपचार (Tolle Causam)

प्राकृतिक चिकित्सकहरूले रोगको लक्षणहरूको मात्र उपचार गर्नुको सट्टा रोगका आधारभूत कारणहरूको उपचारमा ध्यान दिन्छन्। लक्षणहरूलाई शरीरको रक्षात्मक संयन्त्र वा अन्तर्निहित समस्याबाट आफूलाई अनुकूल र मर्मत गर्नका लागि गरिएका प्रयासहरूको रूपमा हेरिन्छ। जरा कारणको उपचार अत्यावश्यक छ।

· पहिले कुनै हानि नगर्नुहोस् (Primum Non Nocere)

प्राकृतिक चिकित्सा मा एक मौलिक सिद्धान्त भनेको सकेसम्म न्यूनतम आक्रामक हस्तक्षेपहरू प्रयोग गरेर बिरामीलाई हानि नगर्नु हो। लक्षणहरूको दबावलाई बचाइन्छ, किनकि यसले प्राकृतिक उपचार प्रक्रियालाई बाधा पुर्‍याउन सक्छ।

· चिकित्सक शिक्षकको रूपमा (Docere)

प्राकृतिक चिकित्सकहरू शिक्षकको भूमिका खेल्छन्, रोगीहरूलाई स्वस्थ व्यवहार अपनाएर आफ्नो स्वास्थ्यको जिम्मेवारी लिन सशक्त बनाउँदै। प्राकृतिक चिकित्सा अभ्यासमा एक बलियो चिकित्सक-रोगी सम्बन्ध महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

· सम्पूर्ण व्यक्ति उपचार गर्नुहोस् (Tolle Totum)

स्वास्थ्यलाई भौतिक, मानसिक, भावनात्मक, आनुवांशिक, वातावरणीय, सामाजिक, र आध्यात्मिक आयामहरूको सामंजस्यपूर्ण अन्तरक्रिया बाट उत्पन्न हुने समग्र घटना को रूपमा हेरिन्छ। प्राकृतिक चिकित्सकहरूले रोगीलाई सम्पूर्ण रूपमा उपचार गर्छन्, यी सबै कारकहरूलाई विचार गरेर लक्षणहरूमा मात्र ध्यान केन्द्रित गर्दैनन्। प्राकृतिक चिकित्सा स्वभावतः रोगी केन्द्रित हुन्छ, किनकि प्रत्येक व्यक्तिसँग अद्वितीय कथा र स्वास्थ्य यात्रा हुन्छ।

· रोकथाम (Preventare)

प्राकृतिक चिकित्सा का मुख्य उद्देश्यहरू रोगको रोकथाम र उत्कृष्ट स्वास्थ्यको प्रवर्द्धन हो।
o यो दृष्टिकोणले स्वस्थ जीवनशैलीलाई प्रोत्साहन गर्ने, जोखिम कारकहरूको मूल्यांकन गर्ने, रोगको संवेदनशीलता निर्धारण गर्ने, र उपयुक्त उपचारात्मक हस्तक्षेपहरू गर्ने समावेश गर्दछ।
o यस प्रक्रियाका प्रमुख तत्वहरू समावेश छन्:

• वातावरणीय र बाह्य कारकहरू:
स्वास्थ्यमा वातावरणीय अवस्थाहरू र बाह्य प्रभावहरूले कसरी असर गर्छ भनी मूल्यांकन।

• सामाजिक सम्बन्धहरू र सामुदायिक प्रभाव:
सामाजिक सम्बन्धहरू र सामुदायिक गतिशीलताले समग्र स्वास्थ्यमा के भूमिका खेल्छन् भनी मूल्यांकन।

• आनुवंशिक र वंशानुगत कारकहरू:
रोग संवेदनशीलतामा आनुवंशिक र वंशानुगत कारकहरूको प्रभाव विचार।

• चिकित्सा हस्तक्षेपहरू:
रोगीको वर्तमान स्वास्थ्य स्थितिमा अघिल्लो चिकित्सा उपचारहरूको प्रभावको समीक्षा।

o जीवनशैली कारकहरू रोगको रोकथाम र स्वास्थ्य प्रवर्द्धनमा महत्वपूर्ण हुन्छन्, किनकि ती साना रोगहरूलाई गम्भीर वा दीर्घकालीन अपक्षयी अवस्थाहरूमा विकास गर्नबाट रोक्छन्। यस सक्रिय दृष्टिकोणले पारंपरिक उपचारहरू संग सम्बन्धित पक्ष प्रभावहरूलाई टार्न वा न्यूनतम गर्न मद्दत गर्छ।

कल्याण (Wellness): ü स्वास्थ्य भनेको पूर्ण शारीरिक, मानसिक, आध्यात्मिक र सामाजिक कल्याणको गतिशील अवस्था हो, न कि केवल रोग वा कमजोरीको अनुपस्थिति।" WHO कार्यकारी बोर्ड (1998)।

ü स्वास्थ्य र रोग फरक कुरा हुन् र रोगबाट मुक्त हुनु स्वास्थ्य होइन।

ü स्वास्थ्य प्राप्त गर्ने तरिकाहरू हुन्: उचित पोषण, नियमित व्यायाम, पर्याप्त आराम, उचित तनाव व्यवस्थापन, र नियमित शरीर डिटक्स।

ü केवल स्वास्थ्य र कल्याण विशेषज्ञ (योग र प्राकृतिक चिकित्सा चिकित्सक) ले तपाईंलाई सही स्वास्थ्यको मार्गदर्शन गर्न सक्छन्, रोग विशेषज्ञहरूले होइन।

प्राकृतिक चिकित्सामा अन्य सिद्धान्तहरू:

प्राकृतिक चिकित्सा स्वास्थ्य, रोग, र शरीरका प्राकृतिक उपचार प्रक्रियाहरूको गहिरो समझ प्रदान गर्ने थुप्रै प्रमुख सिद्धान्तहरूमा आधारित छ। यी सिद्धान्तहरूले रोगीको हेरचाहमा प्राकृतिक चिकित्सकहरूलाई मार्गदर्शन गर्छन्।

· विदेशी पदार्थ सिद्धान्त (Foreign Matter Theory):
विदेशी पदार्थ भनेको शरीरमा उपस्थित यस्ता पदार्थहरू हुन् जसले विभिन्न मार्गहरूबाट प्रवेश गर्छन् वा गलत बानीहरू, अनुचित पाचन, र अपर्याप्त फोहोर हटाउने कारण आन्तरिक रूपमा उत्पन्न हुन्छन्। यी पदार्थहरू अवशोषित, निष्कासित, र आत्मसात नभई अंगहरू र अंग प्रणालीहरू भित्र जम्मा हुन्छन्, जसले तिनीहरूको सही कार्यप्रणालीलाई अवरोध पुर्‍याउँछन्। प्राकृतिक चिकित्सकहरूले प्राकृतिक उपचारहरूको माध्यमबाट शरीरलाई आफैं सफा गर्ने क्षमता पुनःस्थापित गरेर विदेशी पदार्थहरूको पहिचान र उन्मूलनमा ध्यान दिन्छन्।

· टक्सेमिया सिद्धान्त (Theories of Toxemia):
टक्सेमिया भनेको स्वास्थ्यको ह्रास आत्म-विषाक्तता वा शरीरमा विषहरूको जमावका कारण हुन्छ भन्ने अवधारणा हो। बाह्य र चयापचयी विषहरूले मुक्त कण उत्पन्न गर्छन्, जसले कोषीय तहमा अक्सिडेटिभ तनाव ल्याउँछ। प्राकृतिक चिकित्सकहरूले विषहरूको कुशल रूपमा हटाउने प्रवर्द्धन गर्ने रणनीतिहरू सिफारिस गरेर शरीरलाई डिटक्सिफाई गर्न मद्दत गर्छन्, जसले अक्सिडेटिभ तनावलाई कम गर्छ र समग्र स्वास्थ्यमा सुधार गर्छ।

· रोगको एकता र उपचारको एकता (Unity of Disease and Unity of Cure):
यस मोडेलले स्वास्थ्यलाई व्यक्तिगत सार, शारीरिक र मानसिक कार्यहरू, र वातावरणीय र सामाजिक कारकहरूको सामंजस्यपूर्ण अन्तरक्रियाबाट उत्पन्न हुने परिणामको रूपमा सुझाव दिन्छ। उपचार वा उपचार सबै सम्भावित आयामहरूलाई सम्बोधन गरेर प्राप्त गरिन्छ, जुन उपचारको एकताको मुख्य लक्ष्य हो।

· एमुनक्टोरी सिद्धान्त (Emunctory Theory):
एमुनक्टोरी भनेको शरीरबाट फोहोर हटाउनका लागि जिम्मेवार अंगहरू वा नलीहरू हुन्, जसमा फोक्सो (श्वास), मिर्गौला (पिसाब), आन्द्रा (पखला), र छाला (पसिना) समावेश छन्। विषको प्रभावकारी हटाउने प्रक्रियाको लागि एमुनक्टोरीहरू कुशलतापूर्वक कार्य गर्न आवश्यक छ। यी मार्गहरूमा अवरोधहरूले हटाउने प्रक्रियालाई बाधा पुर्‍याउन सक्छ र जीवनशक्तिलाई कम गर्न सक्छ। प्राकृतिक चिकित्सकहरूले एमुनक्टोरीहरूको कार्यप्रणालीलाई समर्थन गर्न उपचारको सही दृष्टिकोणको मिश्रण गर्छन्, जसले उन्मूलन प्रक्रियालाई मद्दत गर्छ र शरीरको प्राकृतिक उपचार क्षमताहरू बढाउँछ।

प्राकृतिक चिकित्सा उपचार विधिहरू:

प्राकृतिक चिकित्सा को केन्द्रमा उपचारलाई सहजीकरण गर्ने र विभिन्न गैर-आक्रामक प्रविधिहरूको माध्यमबाट उत्कृष्ट स्वास्थ्य प्राप्त गर्ने प्रतिबद्धता हुन्छ। यी दृष्टिकोणहरूले शरीरलाई सन्तुलन र जीवनशक्ति पुनःस्थापित गर्ने प्राकृतिक क्षमतालाई समर्थन गर्न डिजाइन गरिएको छ। हाम्रो समग्र उपचार विधिहरूमा समावेश छन्:

· परामर्श
मानसिक र भावनात्मक कल्याणलाई समर्थन गर्न दयालु मार्गदर्शन।

· आहारशास्त्र, उपवास, र पोषण
शरीरलाई पोषण दिन र भित्रबाट उपचारलाई प्रवर्द्धन गर्न व्यक्तिगत योजना।

· जल चिकित्सा (Hydrotherapy):
रक्त प्रवाहलाई उत्तेजित गर्न र शरीरलाई सफा गर्न पानीको चिकित्सीय उपयोग।

· माटो चिकित्सा (Mud Therapy):
डिटोक्सिफिकेसन र पुनःजीवनका लागि पृथ्वीका प्राकृतिक गुणहरूको उपयोग।

· मालिस चिकित्सा (Massage Therapy):
तनाव कम गर्न, रक्त प्रवाह सुधार गर्न, र विश्राम प्रवर्द्धन गर्न उपचारात्मक स्पर्श।

· रङ चिकित्सा (Chromotherapy):
शरीरको ऊर्जा क्षेत्रलाई सन्तुलित गर्न रङ्गको चिकित्सा प्रयोग।

· चुम्बक चिकित्सा (Magnetotherapy):
चुम्बकीय क्षेत्रहरू प्रयोग गरेर उपचारलाई बढाउने र पीडा कम गर्ने।

· सूर्य चिकित्सा (Heliotherapy):
सूर्यको शक्ति उपयोग गरेर यसको पुनःस्थापना लाभहरूको लागि।

· हर्बल औषधि (Herbal Medicine):
बिरुवाहरूको उपचार शक्तिलाई आत्मसात गर्दै प्राकृतिक रूपमा स्वास्थ्य पुनःस्थापना।

· शारीरिक चिकित्साहरू (Physical Therapies):

विद्युत चिकित्सा (Electrotherapy):
पेशी कार्यलाई समर्थन गर्न र पीडा कम गर्न विद्युत उत्तेजना प्रयोग।

व्यायाम चिकित्सा (Exercise Therapy):
शरीरलाई सुदृढ पार्न र गतिशीलता बढाउन अनुकूलित गति कार्यक्रमहरू।

· अकुपन्चर, अकुप्रेसर, मोक्सिबस्टन, र कपिंग (Acupuncture, Acupressure, Moxibustion, and Cupping):
ऊर्जालाई सन्तुलित गर्न, पीडा कम गर्न, र उपचार प्रवर्द्धन गर्न परम्परागत प्रविधिहरू।

· योग र माइन्डफुलनेस (Yoga and Mindfulness):
शारीरिक, मानसिक, र आध्यात्मिक कल्याणलाई बढाउन गति, श्वास, र ध्यानलाई एकीकृत गर्दै।

· जीवनशैली व्यवस्थापन (Lifestyle Management):
दैनिक जीवनमा दिगो, स्वास्थ्य प्रवर्द्धन गर्ने बानीहरूको समर्थन गर्न समग्र रणनीतिहरू।

योग (Yoga):

योग एक समग्र अनुशासन हो जसले शरीर, मन, र आत्मालाई एकीकृत गर्छ, भित्री शान्ति र आत्म-साक्षात्कारका लागि लक्ष्य राख्दै। यद्यपि योग प्रायः शारीरिक आसनहरूसँग सम्बन्धित छ, यसमा श्वासप्रश्वास प्रविधिहरू, ध्यान, र आत्म-प्रतिबिम्ब पनि समावेश छ। योगले धार्मिक सीमाहरू नाघेर, व्यक्तिगत विकास र परिवर्तनको मार्ग प्रदान गर्छ, जसले व्यक्तिको आस्था जस्तोसुकै भए पनि। योगका विभिन्न रूपहरू छन्, जस्तै हठ, तन्त्र, मन्त्र, भक्ती आदि, प्रत्येकले आफैंसँग र ब्रह्माण्डसँग जोड्ने अनौठा तरिकाहरू प्रदान गर्छ। शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यका लागि योगका फाइदाहरूलाई व्यापक अनुसन्धानले समर्थन गरेको छ, जसले यसलाई राम्रोसँग दस्तावेजीकृत अभ्यासको रूपमा स्थापित गरेको छ।

योग चिकित्सा को एकीकृत दृष्टिकोण (Integrated Approach of Yoga Therapy):
पंचकोश सिद्धान्तमा आधारित यो दृष्टिकोणले अस्तित्वका सबै तहहरू — भौतिक, मानसिक, भावनात्मक, बौद्धिक, र आध्यात्मिक — लाई सम्बोधन गर्न मद्दत गर्छ। योग चिकित्सा मानव अस्तित्वका पाँच तहहरूको प्रत्येकको लागि विशिष्ट अभ्यासहरू समावेश गर्दछ:

o अन्नमय कोश (भौतिक स्तर):
आहार, सफाई प्रविधिहरू (क्रियाहरू), र आसनहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्दछ।

o प्राणमय कोश (फिजियोलोजिकल स्तर):
ऊर्जा प्रवाहलाई नियमित गर्न श्वासप्रश्वास अभ्यासहरू (प्राणायाम) समावेश गर्दछ।

o मनोमय कोश (मनोवैज्ञानिक स्तर):
ध्यान (ध्यान), ध्यानाकर्षण (धारणा), र मन्त्र जप (जप) समावेश गर्दछ।

o विज्ञानमय कोश (बौद्धिक स्तर):
आत्म-अध्ययन (स्वाध्याय) र आध्यात्मिक ज्ञानको खोज (ज्ञान योग) लाई प्रोत्साहित गर्दछ।

o आनन्दमय कोश (आध्यात्मिक स्तर):
निःस्वार्थ कर्म (कर्म योग) र भक्तिलाई (भक्ती योग) जोड दिन्छ।

योग चिकित्सा (Yoga as a therapy):
योग चिकित्सा योगका सिद्धान्त र अभ्यासहरूलाई विभिन्न स्वास्थ्य अवस्थाहरूको रोकथाम र उपचार गर्न लागू गर्छ, यी प्रविधिहरूलाई आधुनिक चिकित्सा देखभालमा समाहित गर्दै। यसले आसनहरू, श्वासप्रश्वास अभ्यासहरू, र ध्यान जस्ता अभ्यासहरूको माध्यमबाट शारीरिक, मानसिक, र भावनात्मक कल्याणलाई सम्बोधन गर्छ। योग चिकित्सा तनाव व्यवस्थापन, मानसिक स्वास्थ्य सुधार, र शारीरिक रोगहरूको पुनःप्राप्तिमा यसको प्रभावकारिताका लागि मान्यता प्राप्त छ। नेपालमा, योगलाई प्राकृतिक चिकित्सा संग मिसाएर समग्र स्वास्थ्यको लागि व्यापक उपकरणको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।